Toneelstuk schrijven: van idee naar speelbaar script

Een toneelstuk schrijven is iets anders dan een verhaal schrijven. Alles wat de lezer bij een boek zelf invult, moet op de vloer zichtbaar en hoorbaar zijn, gespeeld door mensen die na een lange werkdag komen repeteren. Ik schrijf zelf de stukken voor mijn club Net Niet Uitverkocht in Oosterhout, en in dit artikel deel ik de volgorde die voor mij werkt.

Stap 1: begin bij één zin

Een stuk dat je in één zin kunt uitleggen, is een stuk dat publiek kan navertellen. Dwing jezelf tot die zin voordat je begint.

Tijdens een condoleance in een uitvaartcentrum blijkt de overledene niet de enige met een geheim, en de gasten komen er niet meer uit.

Zit er in die zin een probleem dat om een oplossing schreeuwt? Dan heb je een stuk. Zit er alleen een situatie in, dan heb je een sfeer, en daar kun je geen avond mee vullen.

Stap 2: kies je beperkingen bewust

Beperkingen maken een stuk speelbaar voor een amateurgezelschap. Bepaal vooraf:

• Eén decor. Decorwissels kosten tijd, geld en repetities. Eén ruimte waar iedereen langskomt, werkt bijna altijd beter.
• Het aantal spelers. Schrijf voor de groep die je hebt, niet voor de groep die je wilt.
• De speelduur. Twee bedrijven van ongeveer drie kwartier, met een pauze, is voor amateurtoneel een prettige avond.
• Het aantal deuren. Bij een klucht bepalen de deuren letterlijk je mogelijkheden.

Stap 3: geef iedereen iets te willen

Een personage zonder doel heeft niets te spelen. Schrijf achter elke naam op wat diegene wil, en waarom dat botst met wat een ander wil. Uit die botsing komt de scène vanzelf voort. Is er geen botsing, dan krijg je een gesprek in plaats van toneel.

Let ook op de verdeling: geef iedereen minstens één moment waarin hij of zij de scène draagt. Bij een club waar mensen een seizoen lang repeteren, is dat geen luxe maar noodzaak.

Stap 4: bouw de structuur voordat je dialoog schrijft

1. Opening: laat binnen vijf minuten zien waar we zijn, wie er zijn en wat er speelt.
2. Het duwtje: de gebeurtenis die de boel in gang zet. Hoe eerder, hoe beter.
3. Opbouw: elke scène maakt het probleem groter, nooit kleiner.
4. Pauze op een vraag: het eerste bedrijf eindigt met iets waar publiek in de pauze over praat.
5. Ontknoping: de oplossing komt uit de personages voort, niet uit toeval.

Stap 5: schrijf de eerste versie snel

De eerste versie hoeft niet goed te zijn, alleen af. Blijf je slijpen aan scène twee, dan kom je nooit bij scène twintig. Schrijf door, markeer de plekken waar je twijfelt en ga verder.

Stap 6: lees hardop, liefst met anderen

Een leesrepetitie is de eerlijkste test die er is. Je hoort meteen welke zinnen niet in een mond passen, welke grap te ver gezocht is en waar het tempo inzakt. Bij mijn eigen stukken schrap ik na de eerste leesrepetitie standaard flink wat tekst. Dat voelt zuur en het stuk wordt er altijd beter van.

Over dialoog die klinkt alsof mensen echt praten, schreef ik een apart artikel: dialoog schrijven voor toneel.

Stap 7: schrijf de regieaanwijzingen mee

Houd ze functioneel. Noteer wie waar op komt en af gaat, en wat voor het verhaal noodzakelijk is. Laat de interpretatie aan de regisseur en de spelers. Een script vol met aanwijzingen over gevoelens leest vervelend en wordt toch genegeerd.

Veelgestelde vragen

Hoe lang is een avondvullend toneelstuk?

Reken op anderhalf tot twee uur speeltijd, inclusief pauze. In tekst is dat vaak zestig tot negentig pagina’s, afhankelijk van hoeveel er gebeurt.

Moet ik eerst het einde weten?

Dat hoeft niet, maar het scheelt veel werk. Weet je waar je uitkomt, dan kun je er onderweg naartoe schrijven en hints verstoppen.

Kan iemand anders mijn stuk schrijven?

Ja. Een stuk op maat wordt geschreven voor jouw aantal spelers, jouw speelduur en desnoods jouw jubileum. Zie een toneelstuk kiezen voor je vereniging.